|
Pó?nocna Jutrzenka Mroczna posta? bogini wi?za? si? mog?a z Zorz? Pó?nocn?. W ludowych wierzeniach uto?samia si? j? z purpurow? jasno?ci?, widoczn? na pó?nocnej stronie nieba. Zapowiada wojn? i mór ?mier?. W ba?niach przyrównuje si? do niej, widziane z wn?trza ziemi, ogniste sklepienie. Purpurowy barwnik zwano na Rusi marien?, a polskie i czeskie marzena, morzena, stosowano ogólnie w znaczeniu czerwonego ziela, tj. u?ywanego do barwienia na czerwono tkanin. Maruna, marunka, marona to z kolei ziele czarodziejskie. Wszystkie one, ??cz?ce si? z rdzeniem *mar-, mor-, przywo?uj? na my?l bogini? wymienian? przez D?ugosza, Marzann?: Rolnicy za? i prowadz?cy gospodark? roln? czcili Cerer?, na wy?cigi sk?adaj?c jej w ofierze ziarna zbó? (...) Cerera za? uwa?ana by?a za matk? i bogini? urodzajów... Z powy?szego ust?pu wnioskowa? mo?emy zwi?zek Marzanny, czy mo?e lepiej Marzyany, z wegetacj? zbó?, urodzajem i do?ynkami (sk?adano jej przecie? wed?ug D?ugosza ich ziarna). Porównanie z Cerer? daje ponadto powi?zanie z p?odno?ci? ziemi i ?wiatem pozagrobowym, taki by? bowiem zakres w?adzy rzymskiej bogini. Cerera uto?samiana by?a z greck? Demeter Ziemi?-Matk?, patronk? rolnictwa i p?odno?ci, matk? Persefony - Kory, bogini zwi?zanej z wegetacj? ro?lin, która sta?a si? pó?niej ma??onk? w?adcy podziemi Hadesa. Posiada?a ona równie?, niezwykle wa?ne dla nas zwi?zki z misteryjnym kultem Kabirów. Powstaje tu jednak pytanie, czy podobie?stwo d?ugoszowej Marzanny, przystaj?cej dok?adnie do jej grecko-rzymskich odpowiedników, wynika z faktycznego obrazu bogini, czy interpretatio romana naszego dziejopisarza. Wi?cej na jej temat dowiadujemy si? z ludowych obrz?dów. Reprezentowana jest w nich przez s?omian? (a wi?c zwi?zan? ze zbo?em) kuk?? (zwan? równie? ?miercich?), któr? 7 lub 25 marca, pi?knie przystrojon?, wynosi si? z szacunkiem ze wsi, po czym rozbiera i albo topi, albo rozrywa, a strz?py s?omy rozrzuca po polach. O owym bardzo starym obrz?dzie wspomina D?ugosz: [...] niszczenie i topienie [...] w niektórych wsiach polskich dotychczas si? jeszcze przedstawia, ba?wana bowiem Dziewanny i Marzanny na d?ugiej tyce zatkni?tego wynosz? i w wodzie topi? w niedziel? postu, któr? zwie si? Laetare. Tak tedy ów starodawny obyczaj a? do czasu tera?niejszego w?ród Polaków nie usta?. Rozrywanie kuk?y i rozrzucanie jej strz?pów po polu nie jest, jakby si? wydawa?o w oczach wspó?czesnego, oderwanego od ?wiata natury cz?owieka, aktem nienawi?ci, ale ma zwi?zek z p?odno?ci?, spowodowa? ma obfity urodzaj zbó?. Zauwa?my przecie?, ?e traktowana jest przedtem z szacunkiem i powag?. Topienie z kolei, albo ?ci?lej wrzucenie do rzeki, odes?a? ma uosabiaj?c? bogini? kuk?? do morza. Morze, jako siedziba Pani Zimy i ?mierci, przebija si? jeszcze dzisiaj przez ludowe przys?owie: Na ?w. Grzegorza (12 marca) idzie Zima do morza. W zbli?onym, prze?omowym, zimowo / wiosennym terminie (28 luty) obchodzono na Bia?orusi dzie? ?wi?tych Vasilija i Mariny. Pierwsz? z wymienionych postaci (Vasilij) ??czy? nale?y z Welesem, drug?, wyst?puj?c? w formie Mura, zestawia si? z takimi terminami, jak ukrai?skie i serbskie mora, rosyjskie kikimora i czeskie mura, zwi?zanymi z ?e?sk? form? przeciwnika Gromow?adcy. Dodajmy, ?e ?wi?to Vasilija i Mariny by?o obchodami wiosennego (jak w tradycjach ira?skich!) Nowego Roku. Marzann? uznaje si? obecnie za personifikacj? zimy, zwró?my jednak uwag? na podobie?stwo terminów zima i ziemia (odpowiednio, lit. ?iema i ýemç, prus. zema i zeme, ?ac. hiems i humus ). ??czy si? ono z prastarym wyobra?eniem podziemnego waru, jako miejsca daj?cego zim? schronienie. Je?eli wi?c w cyklu czasowym, okresem panowania Marzanny pozostaje zima, to w przestrzennym trójpodziale wszech?wiata przypada jej ziemia. Z obydwoma wzmiankowanymi terminami ??czy si? jeszcze posta? cz?owieka (pol. ziomek, ziemianin, lit. ?muo, ?ac. homo, humanus, prus. zmoj), dos?ownie ziemskiego, [syna] ziemi. Popularnego obecnie w Polsce okre?lenia cz?owiek, pierwotnie czo?wiek, u?ywano kiedy? jedynie na okre?lenie osób spo?ród czeladzi s?ug, pacho?ków. Je?li rozszerzymy kr?g naszych poszukiwa? na ca?? S?owia?szczyzn?, odnajdziemy podobne do Marzanny postacie, zwane Marena, Morana, Morena. Staroczeska Morana identyfikowana by?a z Hekate, greck? pani? ?mierci i za?wiatów, a znana ze S?owacji Ma(r)muriena, wskazuje na zwi?zki z bóstwem analogicznym do Marsa, zwanym Marmorem, Mamersem i Mamuriusem Veturiusem. Imiona wszystkich wymienionych bogi? wi??? si? z ie. teonimem *mar-, *mor-, oznaczaj?cym ?mier?. Skoro tak, imi? Marzanny t?umaczy?oby si?, uwzgl?dniwszy ko?cówk? ana, o której mówili?my przy okazji Dziewanny, jako Królowa ?mierci lub, bior?c pod uwag? skojarzenia akwatyczne - Królowa Wód ?mierci. Podobne koneksje co teonim miana Marzanny, wykazuje równie? imi? najstarszej córki Kroka Kazi, które ??czy? by nale?a?o z káza, kaz? karno??, kara. Kazi mia?a by? wed?ug Kosmasa trucicielk?, co wi??e j? ponownie ze ?mierci?, ale równie? wskazuje na znajomo?? zió? rzeczywi?cie, kronikarz przypisywa? jej wielk? bieg?o?? w sztuce leczenia i zielarstwie, sk?d mieszka?cy tej ziemi, kiedy trac? nadziej?, ?e mo?na odzyska? co?, co jest stracone, takie maj? o tym przys?owie: ?Tego nie potrafi zwróci? nawet sama Kazi?. Obraz, który wy?ania si? z tego opisu, znajdzie jeszcze odzwierciedlenie w postaci wiedz?cej, wied?my ludowej czarownicy potrafi?cej zarówno leczy?, jak i u?mierca?, zauwa?my tymczasem, na odpowiednio?? Kazi = Marzanna, w trójce córek Kroka i bogi? D?ugosza. Czy jednak nie ma sprzeczno?ci w wyprowadzonym przez nas mianie Królowa Wód ?mierci, skoro wiemy o powszechnym w indoeuropejskiej religijno?ci kojarzeniu wód z ?yciem, m?odo?ci? i odradzaniem? Otó?, wody posiadaj? w s?owia?skich wierzeniach podwójn? waloryzacj?. W ludowych opowie?ciach obok mocnej / m?odej wody, przywracaj?cej m?odo??, zdrowie i ?ycie, istnieje równie? s?aba / stara woda, os?abiaj?ca i postarzaj?ca. Jednej i drugiej, wyst?puj?cych obok siebie, pilnuj? trzy panny jeszcze jedno wcielenie potrójnej Wielkiej Bogini. I tak, w ba?ni z okolic Krakowa, ch?op opuszcza si? po linie do jamy, gdzie znajduje trzy panny. Ol?niony ich pi?kno?ci? chce o?eni? si? z najm?odsz?, w tym celu musi jednak pokona? pilnuj?cego je diab?a. Oto, co us?ysza? od panien, pragn?c zrealizowa? swój zamiar: Napij si? tej mocnej wody, która stoi na oknie, ?eby? si? wzmocni?, a diab?owi podaj s?abej; on si? napije, ta i zes?abnie, to go zabijesz, a mnie sobie we?miesz. W innych, podobnych opowie?ciach bohater (kawaler, królewicz, ?elazny Marcin), zst?puj?c do znajduj?cej si? pod ziemi? krainy (lochu, jamy, podziemnego zamku), znajduje tam zawsze trzy panny, pilnowane przez istot? przedstawian? jako diabe?, smok lub dziad-si?acz. Panny wyjawiaj? mu tajemnice dwóch rodzajów wody, czasami, jak w ba?ni której fragment zaraz zacytujemy, znajduj?cych si? w dwóch ogrodach: My tu mamy w ogrodzie studni?, w której jest woda. Jak si? t? wod? wypije, dostanie si? strasznej si?y, a ja ci przynios? jedno wiadro, to si? jej napijesz i b?dziesz mocny. A w drugim ogrodzie te? jest studnia, jak si? tamtej wody kto napije, strasznie jest s?aby. Zauwa?yli?my ju?, ?e imi? Marzanny/ Moreny ??czy si? z ie. *mar-, *mor- ?mier?. Jest jednak jeszcze inne skojarzenie, zgodne zreszt? z wymienionym od tego samego teonimu pochodzi wyraz morze, ros. morje. Ten sam ie. teonim *mar-, *mor- znaczy równie? bagno (a w gwarze ludowej mowa jest topieliskach, gdzie zorzy?a si? woda), wielka rzeka, czy ogólniej wielka woda. W ?acinie, mare, to zarówno morze, jak i jezioro. Morze w rozumieniu s?owia?skiej kultury ludowej, przywo?uje obraz kosmicznych wód, a tak?e, zapami?tajmy to p ó ? n o c y, mórka, pomorka to pó?nocna strona ?wiata, na zwi?zanej z tym samym kierunkiem cz??ci nieba jawi si? Pó?nocna Zorza, nios?ca zapowied? ?mierci, uto?samiana równie? ze stanowi?c? bram? w za?wiaty, Gwiazd? Polarn?, tkwi?c? w koronie Matki Boskiej. Zwrot za morzem znaczy tyle co w innym ?wiecie, w za?wiatach, za ?miertelnymi wodami. W?ada nim Matka Boska, która spoczywa na morzu, na kamieniu, tam?e równie? odpoczywa Jezus. Ale morze, to równie? w rozumieniu ludu kraina ?mierci i za?wiatów, w której ludzie zapadaj? w sen wieczno?ci. Wed?ug Kaszubów jest ono mokrym grobem wy?o?onym lud?mi, a ?mier? w morzu to bardzo cz?sty motyw ba?ni i ludowych opowie?ci. Przebywa? w nim ma król mórz i jego dwana?cie córek. Liczba ta wi??e si? z ilo?ci? nawek bogi? ?mierci. Wed?ug powierzchownie tylko schrystianizowanych wierze? ukrai?skich, w morzu mieszka dwana?cie córek Heroda: Nagle zaszumia?o morze i z morza wysz?o dwana?cie dziew..., b?d?cych boginiami ?mierci. Nic w tym dziwnego, skoro morze jest krain? za?wiatów, w której mieszkaj? umarli. Do morza zanurza si? równie? S?o?ce, id?c wodnym szlakiem na drugi ?wiat, co wywo?uje skojarzenie z solarnym bogiem, odchodz?cym po ?mierci w za?wiaty dlatego zapewne topiono w wodzie kuk?? Kupa?y i podobnych im postaci znanych z ludowego folkloru. T?umaczy to równie?, dlaczego na morzu, na kamieniu ma siedzie? Jezus przechodzi przecie? t? sam? drog? syna Wielkiej Bogini w?adaj?cej morzem Maryji Gwiazdy Morza (Stella Maris), co jego poga?scy poprzednicy. Identyczne skojarzenia: ?mier? pó?noc morze, wyst?puj? w wierzeniach ira?skich. Woda morska s?ona, w przeciwie?stwie do s?odkiej, sp?ywaj?cej
... wi?cej ť
|
